Θα ήθελα να ξεκινήσω ευχαριστώντας την Νάντια Βαλαβάνη που με την εξαιρετική της δουλειά για το Μπρέχτ μας γνωρίζει και μας φέρνει κοντά σε τόσο ουσιαστικά πράγματα, όπως και η ταινία που παρακολουθήσαμε.
Νομίζω ότι η Νάντια είναι η πλέον κατάλληλη, εκτός όλων των άλλων, για να κάνει και τη σύνδεση του αισθητικού μέρους με το πολιτικό. Γι’ αυτό εγώ θα ήθελα να περιοριστώ σε ορισμένα πιο πεζά πολιτικά ζητήματα και να εστιάσω σε ορισμένες πτυχές της κρίσης
Το πρώτο σημείο που ήθελα να θέσω είναι ότι δεν πρέπει να κουραζόμαστε να λέμε, να αποδεικνύουμε και να αποκαλύπτουμε στο λαό ότι είμαστε μπροστά σε μια μεγάλη κρίση του καπιταλιστικού συστήματος και σε μια χρεοκοπία του νεοφιλελευθερισμού. Ακούγεται λίγο ξύλινο. Και σίγουρα μπορεί να ειπωθεί αυτή η ουσία με πολλούς τρόπους ανάλογα με την περίσταση. Κι ο Μπρέχτ μας το διδάσκει αυτό, καθώς απαντά με την ταινία που είδαμε στο «ξύλινο», ας το πω, ερώτημα ποιοι παράγουν τον πλούτο, αλλά και καθώς μας διδάσκει με την περίφημη μπροσούρα του ότι υπάρχουν «πέντε τρόποι για να πει κανείς την αλήθεια».
Ποια όμως είναι η ουσία αυτής της επισήμανσης; Η ουσία βρίσκεται στο να απαντήσουμε στην γενικευμένη προπαγάνδα όλων των μηχανισμών του συστήματος που θέλουν να μας πείσουν ότι η κρίση είναι ένα ουρανοκατέβατο γεγονός, κάτι σαν ακραίο καιρικό φαινόμενο – μια αρρώστια, μια επιδημία, που κι αυτά καθόλου τυχαία δεν είναι. Μοιάζει η κρίση να μην έχει αιτία και πολιτικούς και οικονομικούς υπεύθυνους. Ίσως να φταίνε κάποια ζωηρά και χωρίς συνείδηση γκόλντεν μπόυς. Και φυσικά απαγορεύεται οποιαδήποτε σύνδεση ανάμεσα στην κρίση και στο καπιταλιστικό σύστημα. Το σύστημα πρέπει να αθωωθεί. Με το σύστημα αυτό ολοκληρώνεται η ιστορία, φωνασκούσαν το 1989. Ο καπιταλισμός είναι το μόνο συμβατό με την ανθρώπινη φύση κοινωνικό σύστημα, διακήρυχναν τότε, το 1989 -μια σημαντική χρονολογία ανάμεσα στο 29 και το 2009. Θέλουν να αποφύγουν την αμφισβήτηση, την κριτική του συστήματος που θα ανοίξει τον προβληματισμό και την αναζήτηση ενός άλλου πραγματικά ανθρωποκεντρικού, δίκαιου και δημοκρατικού συστήματος.
Φυσικά τούτες τις μέρες είμαστε καταδικασμένοι να ακούμε και άλλες σαχλαμάρες για το πώς αντιλαμβάνονται το δίλλημα «σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα» οι φωστήρες της σοσιαλδημοκρατίας και ειδικά του ΠΑΣΟΚ στην χώρα μας.
Αποφεύγοντας να μιλήσουν για τα αίτια της κρίσης, επιχειρούν να αποκοιμίσουν τις κοινωνίες.
Ο ισπανός συγγραφέας Σαντιάγκο Αλμπα Ρίκο, σε ένα δοκίμιο αναφέρεται στην καπιταλιστική κρίση θέτοντας έτσι το ζήτημα:
Ας δούμε (λέει) πρώτα απ’ όλα τι δεν είναι καπιταλιστική κρίση.
*Το ότι 950 εκατομμύρια άνθρωποι υποφέρουν από πείνα αυτό δεν είναι καπιταλιστική κρίση.
*Το ότι υπάρχουν 4,75 δισεκατομμύρια φτωχοί σε όλο τον κόσμο, αυτό δεν είναι καπιταλιστική κρίση.
*Το ότι υπάρχουν ένα δισεκατομμύριο άνεργοι σε όλο τον κόσμο, αυτό δεν είναι καπιταλιστική κρίση.
*Το ότι πάνω από το 50% του παγκόσμιου οικονομικά ενεργού πληθυσμού εργάζεται σε επισφαλείς συνθήκες, αυτό δεν είναι καπιταλιστική κρίση.
*Το ότι 45% του παγκόσμιου πληθυσμού δεν έχει πρόσβαση σε νερό, αυτό δεν είναι καπιταλιστική κρίση.
*Το ότι 3 δισεκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν πρόσβαση στις πιο στοιχειώδεις υπηρεσίες υγείας, αυτό δεν είναι καπιταλιστική κρίση.
*Το ότι 113 εκατομμύρια παιδιά δεν έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση και 875 εκατομμύρια ενήλικες συνεχίζουν να είναι αναλφάβητοι, αυτό δεν είναι καπιταλιστική κρίση.
*Το ότι 12 εκατομμύρια παιδιά πεθαίνουν κάθε χρόνο εξαιτίας απολύτως ιάσιμων ασθενειών, αυτό δεν είναι καπιταλιστική κρίση.
*Το ότι 13 εκατομμύρια άνθρωποι πεθαίνουν κάθε χρόνο εξαιτίας της καταστροφής του περιβάλλοντος, αυτό δεν είναι καπιταλιστική κρίση.
*Το ότι 16.306 είδη, μεταξύ των οποίων το ένα τέταρτο των θηλαστικών, απειλούνται με εξαφάνιση, αυτό δεν είναι καπιταλιστική κρίση.
Ολα αυτά συνέβαιναν πριν από την κρίση. Τι είναι, επομένως, καπιταλιστική κρίση; Πότε αρχίζει μια καπιταλιστική κρίση;
Μιλάμε για καπιταλιστική κρίση όταν το να πεινάνε 950 εκατομμύρια άνθρωποι, το να διατηρούνται μέσα στη φτώχεια 4,75 δισεκατομμύρια άνθρωποι, το να παραμένει χωρίς νερό το 45% του παγκόσμιου πληθυσμού και χωρίς υπηρεσίες υγείας το 50%, το να λιώνουν οι πάγοι, το να αφήνουμε αβοήθητα τα παιδιά και το να αφανίζουμε τα δέντρα και τις αρκούδες ήδη δεν γεννάει αρκετό κέρδος για 1.000 πολυεθνικές και για 2,5 εκατομμύρια πολυεκατομμυριούχους.
Η σημασία της παρέμβασής του είναι ιδιαίτερα σημαντική: Γιατί εντοπίζει την αιτία της κρίσης στους κεντρικούς μηχανισμούς και νόμους του καπιταλιστικού συστήματος, το κέρδος και το κυνηγητό του κέρδους σαν κινητήριο μοχλό όλης της ιστορίας και των περιπετειών του καπιταλισμού. Και φαίνεται καθαρά ότι οι «λύσεις» που μαγειρεύουν έχουν στόχο να αποκαταστήσουν μια κανονικότητα ας μου επιτραπεί ο όρος αυτός στην αύξηση των κερδών, στη μάζα των κερδών. Για αυτό ο Σαντιάγκο Αλμπα Ρίκο θα τονίσει:
Οι λύσεις που προτείνουν και θα εφαρμόσουν οι κυβερνήσεις του πλανήτη διαιωνίζουν σε κάθε περίπτωση τη σύμφυτη με τον καπιταλισμό λογική της διεύρυνσης του κέρδους ως προϋπόθεσης φυσικής επιβίωσης: ιδιωτικοποίηση των δημόσιων αγαθών, επιμήκυνση του χρόνου εργασίας, ελευθερία των απολύσεων, μείωση των κοινωνικών δαπανών, απαλλαγές για τους επιχειρηματίες.
Δηλαδή, αν τα πράγματα δεν πηγαίνουν καλά είναι επειδή δεν πηγαίνουν χειρότερα. Δηλαδή, αν 950 εκατομμύρια πεινασμένοι δεν αρκούν για να εγγυηθούν αρκετό κέρδος, θα χρειαστεί να διπλασιαστεί αυτός ο αριθμός. Ο καπιταλισμός έγκειται σε τούτο: πριν από την κρίση καταδικάζει στη φτώχεια 4,75 δισεκατομμύρια ανθρώπινες υπάρξεις. Σε καιρούς κρίσης, και για να βγούμε από αυτήν, μπορούμε μόνο να αυξήσουμε το ποσοστό του κέρδους αυξάνοντας τον αριθμό των θυμάτων του.
Μπροστά σε αυτήν την κατάσταση βρισκόμαστε και μάλιστα γνωρίζουμε πως σε άλλες μεγάλες κρίσεις η έξοδος από αυτές ήρθε μέσα από πολέμους, από απίστευτη καταστροφή παραγωγικών δυνάμεων και ανθρώπων, ήρθε μέσα από την κίνηση εκατομμυρίων ανθρώπων, την αλλαγή των συσχετισμών με τους αγώνες τους, τις θυσίες τους, τις εξεγέρσεις τους και τις επαναστάσεις.
Το τελικό συμπέρασμα Σαντιάγκο Αλμπα Ρίκο είναι ουσιαστικό και προτρέπει σε πολλές σκέψεις, αν και μοιάζει λίγο απαισιόδοξο:
Το πρόβλημα δεν είναι η κρίση του καπιταλισμού αλλά ο ίδιος ο καπιταλισμός.
Και το ζητούμενο είναι σε ποια καθημερινή ζωή, σε ποια κοινωνία, με ποια εξουσία, σε ποιο περιβάλλον θα βρεθούμε σαν άνθρωποι και πλανήτης μετά την κρίση.
Είμαστε μπροστά σε μια γενική κρίση. Κρίση οικονομική – κοινωνική – αξιών – πολιτιστική – Δεν υπάρχει πλευρά της κοινωνικής ζωής που να μένει έξω από την κρίση.
Ένα από τα καλά που παράγει η κρίση, είναι πως ξαναρχίσαμε να μιλάμε για τον σοσιαλισμό ή έστω για την ανάγκη υπέρβασης του καπιταλισμού. Το έστω αφηρημένο ακόμα σύνθημα «οι άνθρωποι πάνω από τα κέρδη» ή το «για τις ανάγκες των πολλών» που θέτει ο ΣΥΡΙΖΑ προϋποθέτουν συγκεκριμένους όρους για να το πετύχουμε, προϋποθέτουν ανατροπές συσχετισμών, προϋποθέτουν μια νέα πολιτική και κοινωνική πλειοψηφία, μια νέα πολιτική εξουσία, ένα νέο οικονομικό και παραγωγικό αλλά και πολιτιστικό σχέδιο για την κοινωνία.
Για να φτάσουμε έως εκεί, όμως, είμαστε υποχρεωμένοι να αναρωτηθούμε τι πρέπει να κάνουμε μέσα στην κρίση, πώς να αντιδράσουμε, πώς να οργανωθούμε.
Το αριστερό κίνημα δεν πρέπει να υποταχθεί σε μια μοιρολατρία και να περιοριστεί σε μια παθητική αμυντική στάση, όταν σε εκατομμύρια ανθρώπους στον πλανήτη φαίνεται και μπορεί να εξηγηθεί η χρεοκοπία ενός συστήματος, όταν μπορεί να τεκμηριωθεί η ανάγκη για ένα άλλο κοινωνικό σύστημα. Με άλλα λόγια το αριστερό κίνημα μπορεί να υιοθετήσει μια στάση αισιόδοξη, την στάση της αισιοδοξίας της θέλησης και της πράξης για να φθάσει σε ένα άλλο στόχο αυτόν της ενεργητικής αντίστασης, της αλλαγής συσχετισμών, και ενός πρωταγωνιστικού ρόλου στην κοινωνία. Δηλαδή μπορούμε να αντικρύσουμε την καπιταλιστική κρίση σαν μια επικίνδυνη ευκαιρία για την συγκρότηση της ενότητας του εργατικού κινήματος και των εργαζομένων, για την συγκρότηση και ενότητα των εργαζομένων με άλλα στρώματα και κατηγορίες που πλήττονται. Εδώ δεν φτάνει μόνο η πράξη από το πιο μικρό όπως η αλληλοβοήθεια και η αλληλεγγύη, αλλά είναι αναγκαίος και ο προγραμματικός λόγος που θα λειτουργήσει σαν ενοποιητικό στοιχείο διαθέσεων, αναγκών και στόχων.
Όρος όμως για να γίνουν προχωρήματα σε αυτό το επίπεδο είναι η ενότητα θέλησης και δράσης της αντισυστημικής αριστεράς, της αριστεράς που αλλάζει την κατάσταση πραγμάτων, που αλλάζει τους συσχετισμούς και μετασχηματίζει τον κόσμο. Πριν λοιπόν από το όραμα του σοσιαλισμού όπως κι αν τον ορίσει ο καθένας- προϋποτίθεται μια αντισυστημική θέληση και δράση. Μια θέληση και δράση να υπερβούμε το σύστημα, να ξεπεράσουμε τον καπιταλισμό. Μέσα στην καπιταλιστική γενική κρίση το πρόβλημα, η εκφώνηση του προβλήματος, μπορεί να τεθεί πιο καθαρά και να γίνει κατανοητή από όσους πλήττονται (και όχι από την διανόηση): το πρόβλημα δεν είναι κρίση αλλά ο καπιταλισμός σαν σύστημα και μάλιστα αναχρονιστικό.
Υπάρχουν πολλές ιστορικές αναλογίες με προηγούμενες μεγάλες γενικές κρίσεις όπως αυτή του 1929-1933, αλλά υπάρχουν και πάρα πολλές διαφορές. Ο 20ός αιώνας ήταν αιώνας κρίσεων, πολέμων και επαναστάσεων. Άνοιξε με ένα τεράστιο ρήγμα στον παγκόσμιο καπιταλισμό που επέφερε η Οχτωβριανή επανάσταση και η σοσιαλιστική οικοδόμηση και έκλεισε με την επικράτηση των καπιταλιστικών σχέσεων σε ολόκληρο τον πλανήτη. Ο 21ος αιώνας ανοίγει με το βάθεμα οι γενικής κρίσης του καπιταλισμού, με την άνθιση κινημάτων σε ολόκληρο τον κόσμο, με το ξέσπασμα έντονων αντιθέσεων στους κόλπους των κυρίαρχων δυνάμεων.
Η κρίση του 29 έπληξε με σφοδρότητα τα καπιταλιστικά κέντρα και επηρέασε μεγάλο μέρος του τότε κόσμου αλλά δεν άγγιξε την Σοβιετική Ένωση όπου κτίζονταν ένας άλλος κόσμος. Ο παγκόσμιος συσχετισμός δύναμης τότε ήταν πιο ευνοϊκός από αυτόν που έχουμε στις μέρες μας, αφού υπήρχε αριστερά και κομμουνιστικό κίνημα, υπήρχε συγκρότηση του εργατικού συνδικαλιστικού κινήματος και όχι το σημερινό χάλι.
Σήμερα όμως η κρίση αγκαλιάζει ολόκληρο τον πλανήτη. Μπλέκει όλες τις περιοχές και δυναμώνει την αλληλεξάρτηση και των από πάνω και των από κάτω. Μια εξέλιξη σε μια περιοχή μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις σε όλα τα κέντρα, μπορεί να τροφοδοτήσει εξελίξεις. Είδαμε πως η πρώτη εξέγερση μέσα στην κρίση, αυτή του Δεκέμβρη που ζήσαμε στην Ελλάδα, πόσο φόβισε όλους τους κυβερνώντες σε πολλές χώρες και πώς ακόμα κάνουν αναφορές στον κίνδυνο των εξεγέρσεων.
Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία: Η κρίση για τον αστικό κόσμο είναι μια περίοδος που υλοποιούν με ανάποδη κατεύθυνση ένα παλιό σύνθημα του κομμουνιστικού κινήματος, το «τάξη ενάντια στην τάξη». Επιτίθενται στην εργατική τάξη, επιτίθενται στη ζωντανή εργασία. Στη ζωντανή εργασία του χεριού και του μυαλού, όπως νομίζω ότι θα πρέπει να λέμε σήμερα που η παραγωγική διαδικασία είναι πιο σύνθετη και πολυδιασπασμένη. Αυτή η ζωντανή εργασία του χεριού και του μυαλού, μας το έδειξε αυτό καλά και η ταινία που είδαμε- είναι που πρέπει, για τους αστούς μας να φορτωθεί και την κρίση.
Θα έλεγα λοιπόν ότι το «τάξη ενάντια στην τάξη» αξίζει να δούμε στις σημερινές συνθήκες τι σημαίνει και τι συμβολίζει. Για να μιλήσουμε όμως σοβαρά με τέτοιους όρους έχουμε να διανύσουμε προηγουμένως ένα άλλο «στάδιο» ή να πετύχουμε έναν άλλο στόχο, πιο άμεσο, πιο επείγοντα, πιο αναγκαίο: Να οικοδομήσουμε το κοινωνικό και πολιτικό μέτωπο εργαζομένων, νεολαίας και διανοουμένων. Οι σημερινές συνθήκες διαφέρουν πολύ από αυτές της δεκαετίας του 20-30. Είναι εντελώς διαφορετική η κατάσταση του κινήματος, η κατάσταση της Αριστεράς. Τότε το εργατικό κίνημα ήταν μια οργανωμένη παγκόσμια δύναμη. Μια δύναμη που μπορούσε να παίρνει πρωτοβουλίες, να συντάσσει δυνάμεις, να χτίζει μέτωπα, να εξαπολύει μεγάλους και ηρωικούς αγώνες. Υπήρχε η Σοβιετική Ένωση, που οικοδομούσε μια κοινωνία με διαφορετικές αρχές, παρά την όποια κριτική προσέγγιση μπορεί κανείς να έχει, δεν είχε το καπιταλιστικό κέρδος στο τιμόνι και αντίθετα με τον καπιταλιστικό κόσμο δεν τυλίχθηκε στην κρίση. Κι ήταν ένα ζωντανό αντιπαράδειγμα που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί στη μαζική δουλειά και στο κέρδισμα της εργατικής τάξης και όλων των καταπιεζόμενων, καθώς στον καπιταλιστικό κόσμο είχαμε απολύσεις, ανεργία, φτώχεια, συσσίτια ενώ στην μοναδική εκτός καπιταλισμού χώρα του πλανήτη υπήρχαν μεγάλοι ρυθμοί αύξησης της παραγωγής και συνεχής βελτίωση των συνθηκών ζωής των πολιτών.
Σήμερα ο συσχετισμός είναι εντελώς διαφορετικός και σε παγκόσμια κλίμακα και εδώ στη χώρα μας. Υπάρχουν, και γίνονται κάθε μέρα εντονότερα, τα σημάδια μιας ανάκαμψης του κινήματος αλλά ο συσχετισμός παραμένει δυσμενής. Δεν υπάρχει η ραχοκοκαλιά του κινήματος, δεν υπάρχει ένα εναλλακτικό πρότυπο.
Αν θέλετε ο διαφορετικός συσχετισμός δύναμης ανάμεσα στο κεφάλαιο και στην εργασία είναι που εξηγεί μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στο σήμερα και το 29.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες καλούμαστε σαν Αριστερά να δώσουμε τη μάχη ενάντια στο κεφάλαιο μέσα στην κρίση. Κι εδώ γεννιούνται τρία κεντρικά καθήκοντα για εμάς.
Το ένα είναι να δράσουμε. Να οργανώσουμε τον κόσμο, να οργανώσουμε τις αντιστάσεις, να κινητοποιήσουμε τον κόσμο στη ρότα του συνθήματος «δεν πληρώσουμε εμείς την κρίση σας». Να κατοχυρώσουμε μέσα στον κόσμο το σύνθημα «ή εμείς ή αυτοί». Από την άποψη αυτή η γείωση του ΣΥΡΙΖΑ μέσα στην κοινωνία είναι ζήτημα πρώτης προτεραιότητας.
Το δεύτερο είναι να μην περάσει η εξατομίκευση και η διαιρετική πολιτική του κεφαλαίου. Θέλουν να μας κάνουν να σερνόμαστε και να παρακαλάμε. Να αποδεχθούμε ως μάνα εξ ουρανού τα πιο σκληρά μέτρα. Να μας σερβίρουν «μισή δουλειά, μισό μισθό και μισή ζωή» κι εμείς να λέμε ευχαριστούμε και, το χειρότερο, να έχουμε τη ψευδαίσθηση ότι έτσι ,κάνοντας ακόμη μια θυσία, θα διασωθούμε. Και βεβαίως θέλουν να βάλουν το ένα κοινωνικό στρώμα να τσακώνεται με το άλλο, ώστε οι κυρίαρχοι να διαιωνίζουν την κυριαρχία τους. Δεν έχουν βλέπετε να τάξουν και να εξαγοράσουν, όπως παλιά, τα ανώτερα κλιμάκια των εργαζομένων, την εργατική αριστοκρατία. Γι’ αυτό σπέρνουν το εθνικιστικό δηλητήριο και προκαλούν τις πολεμικές συγκρούσεις. Γι’ αυτό επώασαν το αυγό του φιδιού και ρίχνουν ρατσιστικό δηλητήριο στην κοινωνία. Στο σύνθημα «ή εμείς ή αυτοί» πρέπει να δώσουμε μεγάλη μάχη να κατοχυρώσουμε το «εμείς». Αλλά και να χτίσουμε, να δώσουμε υλική μορφή στο «εμείς», μέσα από μεγάλες κοινωνικές και πολιτικές συσπειρώσεις
Το τρίτο είναι να διαδώσουμε μέσα στον λαό, ένα άλλο κοινωνικό πρότυπο. Να κερδηθεί στη βάση ενός σύγχρονου στρατηγικού οράματος η κρίσιμη μάζα της κοινωνίας. Ο σοσιαλισμός πρέπει να ωριμάσει σαν σχέδιο, ενσωματώνοντας την ιστορική εμπειρία των προηγούμενων προσπαθειών, αξιοποιώντας και γονιμοποιώντας τις σύγχρονες παραγωγικές δυνάμεις και τα εργαλεία κοινωνικού ελέγχου και κοινωνικού προγραμματισμού, μαθαίνοντας από τις σύγχρονες εξεγέρσεις «των κολασμένων της γης».
Η τέχνη δεν είναι μόνο βάλσαμο ψυχής. Η τέχνη μπορεί να παίξει ενεργό και ψυχοκινητικό ρόλο και στην ταξική πάλη. Όχι μια απλοποιημένη μορφή τέχνης. Μια τέχνη που να εμβαθύνει τους ορίζοντες και να τους απλώνει ταυτόχρονα, που να φωτίζει λεπτομέρειες και ουσίες, που να γίνεται όπλο των καταπιεζομένων, που να φλογίζει και να συγκινεί και να προβληματίζει όσους μπορούν να την έχουν, γιατί δεν μπορούν όλοι να πάνε σινεμά και θέατρο, ούτε να πάνε σε ωδεία, σε σχολές, σε μουσεία, σε βιβλιοθήκες. Είπαμε ο καπιταλισμός παράγει και μάλλον στηρίζεται στν αποβλάκωση. Η τέχνη μας πρέπει να βρει τρόπους να πάει και σε κείνους που δεν την ξέρουν και δεν έχουν καμιά πρόσβαση σε αυτήν. Γι αυτό η ευαισθησία του ΣΥΡΙΖΑ να θελήσει να συνδυάσει την προεκλογική και αρκετά πεζή έως μίζερη προεκλογική περίοδο με στιγμές τέχνης έχει την ιδιαίτερη σημασία της.
Παρόλα τα παράσιτα που δημιουργεί η αστική σαβούρα και τα ΜΜΕ παρόλες τις συκοφαντικές επιθέσεις που δεχόμαστε -επειδή ακριβώς ανιχνεύουμε μια αντισυστημική ενωτική προοπτική και πράξη- επιτρέψτε να υπογραμμίσω την σημασία του εγχειρήματος του ΣΥΡΙΖΑ και ειδικά του κόσμου που τούτες τις μέρες τρέχει και δραστηριοποιείται και αγωνιά για μια καλύτερη πορεία, να θυμίσω πως η αποτύπωση του συσχετισμού δύναμης στις 7 Ιούνη έχει την σημασία της. Και είμαι σίγουρη πως αυτό γίνεται σε όλους και όλες που βρισκόμαστε από εδώ κατανοητό.